ග්රේව්ස් රෝගය යනු කුමක්ද?
ග්රේව්ස් රෝගය (Graves Disease) යනු තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය අධික ලෙස ක්රියා කිරීමට හේතුවන ස්වයං ප්රතිශක්තිකරණ රෝගාබාධයකි.
ශරීරයේ ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය විසින් නිපදවන ස්වයං ප්රතිදේහ (autoantibodies) TSH ගේ ක්රියාකාරිත්වය අනුකරණය කරමින් තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය නිරන්තරයෙන් උත්තේජනය කරයි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ග්රන්ථිය අතිරික්ත T3 සහ T4 හෝර්මෝන නිපදවයි.
ග්රේව්ස් රෝගය තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන අධිකතාවයේ (Hyperthyroidism) බහුලම හේතුව වන අතර TSH අඩු වීමත් සමඟ Free T4 ඉහළ යාම ඇති කරයි. ඕනෑම වයසකදී ඇතිවිය හැකි නමුත් ප්රජනන වයසේ කාන්තාවන් තුළ බහුලව දක්නට ලැබේ.
ග්රේව්ස් රෝගය ඇතිවන්නේ කෙසේද?
ග්රේව්ස් රෝගයේදී ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය විසින් තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය මත ඇති ප්රතිග්රාහකවලට (receptors) බැඳෙන අසාමාන්ය ස්වයං ප්රතිදේහ (autoantibodies) නිපදවේ.
මෙම ස්වයං ප්රතිදේහ "තයිරොයිඩ් උත්තේජක හෝමෝන ප්රතිග්රාහක ප්රතිදේහ" (TRAb) ලෙස හඳුන්වයි. TRAb ශරීරයට අතිරේක තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන අනවශ්ය වුවද, ග්රන්ථිය නිරන්තරයෙන් උත්තේජනය කරමින් හෝර්මෝන නිෂ්පාදනය ඉහළ දමයි.
තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය නිරන්තරයෙන් උත්තේජනය වන නිසා TSH ඉතා අඩු වේ. එබැවින් ග්රේව්ස් රෝගයේ රුධිර පරීක්ෂා සාමාන්යයෙන් TSH අඩු වීමත් සමඟ Free T4 සහ Free T3 ඉහළ යාම පෙන්නුම් කරයි.
TSH අඩු වන්නේ ඇයි?
තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන වැඩි වන විට, ශරීරයේ ස්වාභාවික ප්රතිපෝෂණ පද්ධතිය (feedback regulation system) මගින් පිටියුටරි ග්රන්ථිය මගින් TSH නිපදවීම අඩු කරයි.
එබැවින් ග්රේව්ස් රෝගයේදී TSH සාමාන්යයෙන් ඉතා අඩු වේ.
ග්රේව්ස් රෝගයේ බහුලව දකින ලක්ෂණ
ග්රේව්ස් රෝගයේ රෝග ලක්ෂණ ශරීරයේ ක්රියාකාරිත්වය වේගවත් කරන අතිරික්ත තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන නිසා ඇතිවේ.
තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය විශාල වීම
ග්රේව්ස් රෝගය ඇති සමහර රෝගීන්ගේ තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය විශාල විය හැකිය. මෙය ගලගණ්ඩය ලෙස හඳුන්වයි.
ගලගණ්ඩය බෙල්ලේ ඉදිරිපස ඉදිමීමක් ලෙස පෙනෙන්නට හෝ දැනෙන්නට පුළුවන්. සමහරවිට ගිලීමේදී එය ඉහළ පහළ යන ආකාරයක් දැකිය හැකිය.
ගලගණ්ඩයේ ප්රමාණය සෑම විටම රෝගයේ දරුණු බව පෙන්වන්නේ නැත.
ග්රේව්ස් රෝගයේ ඇස් සම්බන්ධ ගැටලු (ග්රේව්ස් නෙත්ර රෝගය)
ග්රේව්ස් රෝගය ඇති සමහර රෝගීන්ට ඇස් ආශ්රිත ගැටලු ද ඇතිවේ. මෙය ග්රේව්ස් නෙත්ර රෝගය (Graves ophthalmopathy) ලෙස හඳුන්වයි.
TRAb ඇස් කොටුව (eye socket) පිටුපස ඇති මාංශ පේශි සහ මේදය ද ආශ්රිතව ක්රියා කරන නිසා ඒ ආශ්රිතව ඉදිමීමක් (inflammation) ඇතිවේ.
ඇතිවිය හැකි ඇස් ලක්ෂණ
- ඇස් නෙරා ඒම (proptosis)
- ඇස් රතු වීම
- ඇස් දැවිල්ල හෝ ඝෝෂාව
- ද්විත්ව දෘෂ්ටිය (double vision)
- ඇස් වේදනාව
- ආලෝකයට සංවේදීතාව
- දෘෂ්ටිය අඩු වීම (දරුණු අවස්ථාවල)
ග්රේව්ස් රෝගය ඇති සෑම රෝගියෙකුටම ඇස් ලක්ෂණ ඇතිවන්නේ නැත. ඇස් රෝගය, තයිරොයිඩ් ප්රතිකාරයට පෙර, ප්රතිකාර කාලයේදී හෝ ප්රතිකාරයෙන් පසුව ඇතිවිය හැකිය.
දුම්පානය සහ ග්රේව්ස් රෝගය
දුම්පානය ග්රේව්ස් රෝගය ඇති රෝගීන්ගේ ඇස් රෝගයේ (Graves ophthalmopathy) අවදානම සහ දරුණු බව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි කරයි.
ග්රේව්ස් රෝගය ඇති රෝගීන්ට දුම්පානය නතර කිරීම දැඩි ලෙස නිර්දේශ කෙරේ. ඇස් රෝගය සඳහා වෙනස් කළ හැකි ප්රධාන අවදානම් සාධකය දුම්පානයයි.
ග්රේව්ස් රෝගය හඳුනා ගන්නේ කෙසේද?
ග්රේව්ස් රෝගය හඳුනා ගැනීම රෝග ලක්ෂණ, රුධිර පරීක්ෂාවල් සහ සමහරවිට රූපමිතික (imaging) පරීක්ෂාවල් ද ඇතුළු ඒකාබද්ධ ක්රමවේදයක් මත සිදු කෙරේ. රුධිර පරීක්ෂා සාමාන්යයෙන් TSH ඉතා අඩු වීමත් සමඟ Free T4 සහ Free T3 ඉහළ යාම පෙන්නුම් කරයි.
| පරීක්ෂාව | ග්රේව්ස් රෝගයේ සාමාන්ය ප්රතිඵලය |
|---|---|
| TSH | අඩු |
| Free T4 | ඉහළ |
| Free T3 | ඉහළ |
| TRAb | ධනාත්මක |
TSH ප්රතිග්රාහක ප්රතිදේහ (TRAb) පරීක්ෂාව ග්රේව්ස් රෝගය තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන අධිකතාවයේ හේතුව ලෙස තහවුරු කිරීමට උපකාරී වේ. ධනාත්මක (positive) TRAb ප්රතිඵලයක් ග්රේව්ස් රෝගය සඳහා ශක්තිමත් සාක්ෂියක් වේ. නමුත් සෑම රෝගියෙකුටම TRAb පරීක්ෂාව අවශ්ය නොවන අතර, ඔබේ වෛද්යවරයා ඔබගේ තත්ත්වයට ගැළපෙන පරීක්ෂණ තෝරා ගනු ඇත.
ගර්භණීභාවය සහ ග්රේව්ස් රෝගය
ගර්භණී කාලයේ ග්රේව්ස් රෝගය ප්රවේශමෙන් ප්රතිකාර කළ යුතු වේ. මව සහ කලලරූපය (fetus) දෙකටම තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන බලපාන නිසාය.
ගර්භණී කාලයේ ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ ක්රියාකාරිත්වය ස්වාභාවිකව යම් මට්ටමකින් අඩු වන නිසා, සමහර රෝගීන්ට දෙවන හා තෙවන ත්රෛමාසිකයේදී තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන අධිකතාවය අඩු විය හැකිය. නමුත් ප්රසූතියෙන් පසු රෝගය නැවත දරුණු විය හැකිය.
ප්රතිකාර තීරණ තනි රෝගියාට ගැළපෙන ලෙස කළ යුතුය. ගර්භණීභාවයේ විවිධ අදියරවලදී anti-thyroid ඖෂධ ආරක්ෂිතභාවය වෙනස් වේ. ගර්භ විශේෂඥ හෝ අන්තරාසර්ග (endocrinologist) විශේෂඥ ව්යවහාරය සාමාන්යයෙන් නිර්දේශ කෙරේ.
ග්රේව්ස් රෝගයට ප්රතිකාර
ග්රේව්ස් රෝගයට ප්රධාන ප්රතිකාර ක්රම 3ක් ඇත. රෝගියාගේ ස්ථානාවරයට අනුව එක් ක්රමයක් හෝ ඒවායේ සංයෝජනයක් යොදා ගනී.
Anti-thyroid ඖෂධ
Carbimazole හෝ Propylthiouracil (PTU) වැනි ඖෂධ තයිරොයිඩ් හෝර්මෝන නිෂ්පාදනය අඩු කරයි. බොහෝ විට ප්රථම ප්රතිකාරය ලෙස ලබා දෙන අතර මාස 12–18 ක ප්රතිකාරයෙන් සමහර රෝගීන්ට සහනයක් ලැබේ. නිතිපතා රුධිර පරීක්ෂා අවශ්ය වේ.
රේඩියෝ ක්රියාකාරී අයඩීන් (Radioactive iodine) ප්රතිකාරය
රේඩියෝ ක්රියාකාරී අයඩීන් බීමෙන් හෝ කැප්සූලයක් ලෙස ලබා ගනී. එය තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය විසින් අවශෝෂණය කොට ග්රන්ථියේ ක්රියාකාරිත්වය ක්රමයෙන් අඩු කරයි. ගර්භණී කාලයේ ලබා ගත නොහැකිය. ප්රතිකාරයෙන් පසු බොහෝ රෝගීන්ට ජීවිත කාලය පුරා Thyroxine (T4) ප්රතිස්ථාපන ඖෂධ (Thyroid Replacement Therapy) ගැනීමට සිදු විය හැකිය.
ශල්යකර්මය (Thyroidectomy)
තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය සම්පූර්ණයෙන් හෝ අර්ධ වශයෙන් ඉවත් කිරීමෙන් ඉක්මන් හා ස්ථිර සහනයක් ලැබේ. ශල්යකර්මයෙන් පසු ජීවිත කාලය පුරා Thyroxine (T4) ගැනීමට සිදු විය හැකිය.
ග්රේව්ස් රෝගය සුව කළ හැකිද?
නිසි ප්රතිකාරයෙන් බොහෝ රෝගීන්ට දිගු කාලීන රෝග පාලනයක් ලබා ගත හැකිය.
Anti-thyroid ඖෂධ ප්රතිකාර ගනිමින් සමහර රෝගීන් ප්රතිකාරයෙන් සහනයකට (remission) ළඟාවී තවදුරටත් ඖෂධ නොගෙන ජීවත් වෙති. සමහරෙකුගේ රෝගය නැවත ඇතිවිය හැකිය. රේඩියෝ ක්රියාකාරී අයඩීන් ප්රතිකාරය සහ ශල්යකර්මය බොහෝ රෝගීන්ට ස්ථිර සහනයක් ලබා දේ.
සාර්ථක තයිරොයිඩ් ප්රතිකාරයෙන් පසු ඇස් රෝගය දිගටම පැවතිය හැකිය. ඒ සඳහා ophthalmologist (නේත්ර රෝග විශේෂඥ) ගේ ස්වාධීන ප්රතිකාර සමහරවිට අවශ්ය වේ.
වෛද්ය උපදෙස් ලබා ගත යුතු අවස්ථා
පහත ලක්ෂණ ඇත්නම් ඉක්මනින් ඔබේ වෛද්යවරයා හමුවන්න:
- ඉක්මන් හෝ අකාරණ බර අඩු වීම
- නොනිවෙන හෘද ස්පන්දනය හෝ අක්රමවත් හෘද ස්පන්දනය
- බෙල්ලේ ඉදිමීමක් දිස් වීම
- ඇස් ලක්ෂණ — ඇස් නෙරා ඒම, ඇස් වේදනාව, ද්විත්ව දෘෂ්ටිය හෝ දෘෂ්ටිය අඩු වීම
- ගර්භණී කාලයේ තයිරොයිඩ් රෝගය හෝ ලක්ෂණ
- නව අසාමාන්ය තයිරොයිඩ් පරීක්ෂා ප්රතිඵල
